Tin tức
11:53:55 15/09/2026Tập thơ Bắc Kinh - Ngân nga ngõ hẻm của nhà thơ Dương Thanh Từ về những ngõ phố Bắc Kinh là một tác phẩm dùng thơ để viết nên câu chuyện về những con ngõ. Với hai vai trò vừa là nhà thơ vừa là họa sĩ, tác giả đi qua những phố phường Bắc Kinh, dùng bước chân đo đếm từng con ngõ, dùng ánh mắt nắm bắt ánh sáng và bóng hình trên những viên gạch ngói, dùng tâm hồn thi sĩ cảm nhận hơi ấm lịch sử và dư vị nhân sinh ẩn chứa trong đó.
Tập thơ "Bắc Kinh ngân nga ngõ hẻm" (bản dịch tiếng Việt). Ảnh: Hồng Ngọc
Những con ngõ trong tập thơ không chỉ là những tọa độ địa lý trên bản đồ thành phố, mà còn là những lát cắt của thời gian, bóng dáng của lịch sử và chiếc bình chứa đựng những phận người. Đọc tập thơ, tôi cho rằng đặc sắc nghệ thuật của tác phẩm có thể khái quát ở bốn phương diện: thơ và họa hòa quyện, hình tượng phong phú; xác định cụ thể địa danh, đan xen xưa và nay; đưa cảnh sắc hội họa vào thơ, góc nhìn độc đáo; sử dụng thủ pháp hiện đại, hàm súc và giàu dư vị. Một số bài thơ tiêu biểu trong tập đã thể hiện rõ những đặc điểm ấy.
I. Ngõ Tiền Thị: Nhìn thấy đất trời trong gang tấc
Là người đồng thời am hiểu hội họa, nhà thơ tạo nên trong những con ngõ của mình một cảm giác thị giác rất rõ nét. Ngõ Tiền Thị ( Bài 1) mở đầu bằng những con số cụ thể: “Chiều dài 55 mét, rộng 0,7 mét, chỗ hẹp nhất chỉ vừa 40 centimét”, qua đó thể hiện sự chật hẹp của không gian, nhưng rất nhanh sau đó, hiện thực được chuyển hóa thành cảnh giới của thơ:
“Con hẻm tựa như khe hẹp của thời gian / Nén bóng hình thành một lát cắt mỏng.”
Một chữ “nén” thật đắt giá. Bóng người dường như bị không gian chật hẹp dồn nén, cũng như bị năm tháng dài lâu đè nén. Vì thế, sự chật hẹp của không gian mang thêm sức nặng của thời gian.
Tiếp đó, nhà thơ viết: “Nơi khe hẹp của bức tường, vài tia sáng lũng lờ le lói / chúng cũng muốn được tự do tinh thần”, nhân cách hóa “ánh sáng” vốn vô tri; “Tĩnh lặng như món đồ cổ bằng đồng, chảy vào những kẽ gạch” lại khiến sự tĩnh lặng vô hình có được màu sắc và chất liệu.
Câu “trái tim thoảng mùi cỏ thơm ẩn dấu trong những năm tháng mỏi mệt của viên gạch xanh” khéo léo đặt cái già nua bên cạnh sự sinh sôi mới mẻ.
Từ đó, một con ngõ chỉ rộng vài chục centimét lại có được sự miêu tả rộng lớn về tinh thần; không gian chật hẹp trở thành biểu tượng cho khát vọng tự do của sự sống, thể hiện rõ đặc điểm thơ và họa hòa quyện, hình tượng phong phú của tập thơ.
II. Ngõ Long An: Tìm kiếm lịch sử nơi sâu thẳm phố phường
Khi đọc Ngõ Long An, hai chữ “Long An” đã thu hút tôi, khiến tôi không khỏi liên tưởng đến “tỉnh Long An” từng tồn tại ở miền Nam Việt Nam. Khi tìm tư liệu, Long An tuy không có “ngõ Long An”, nhưng lại có một ngôi chùa Long An với lịch sử hơn một trăm năm; còn “chùa Long An” trong bài thơ có thể truy theo từ thời Minh. Hai “Long An” cách nhau hàng vạn dặm, nhờ thơ ca mà tạo nên một mối liên hệ văn hóa kỳ diệu, khiến tôi càng cảm thấy gần gũi khi đọc bài thơ này.
Ngõ Long An mở đầu bằng hình ảnh “hai cây hòe cổ áo quần tả tơi ”. “Áo quần tả tơi” nhân cách hóa cây hòe cổ, đồng thời mang lại cho con ngõ một cảm giác đậm đặc dấu vết thời gian. “Thân hình thon cao” trở thành “cột chỉ đường ” trong con ngõ, vừa là cảnh vật cụ thể, vừa mang ý nghĩa biểu tượng. Còn “cánh cổng son hình vòm kép chặt như một lời khước từ thầm lặng” lại đặc biệt gợi nhiều suy ngẫm. Chữ “khước từ” khiến kiến trúc mang sắc thái tâm lý; “Gió dữ và mây cầu vòng đều đã lướt qua” càng đẩy cảm giác mênh mang của lịch sử vào chiều sâu, trở thành nhân chứng của thời gian. Đến cuối bài, câu “ Trong ánh tà dương, cõi lòng rộng mở, giữa chiến trường hồng trần từng hương khói hưng thịnh, làm một người phàm tục” đưa ngôi chùa trở về với hiện thực, đưa lịch sử trở về với đời người, để lại nhiều dư vị.
Sự quan tâm của nhà thơ đối với những con phố, những di tích cụ thể khiến ngõ phố trở thành một không gian lịch sử có thể tìm kiếm và đọc hiểu, thể hiện đặc điểm xác định cụ thể địa danh, đan xen xưa và nay.
III. Tế Khổng miếu: Một di tích nối liền hai ký ức văn hóa
Tế Khổng miếu đưa những hình tượng văn hóa như Khổng miếu, Thái học vào thơ, khiến kiến trúc trở thành vật mang lịch sử và văn hóa. Điều nhà thơ đối diện không chỉ là một di tích, mà còn là ký ức văn hóa kéo dài hàng nghìn năm phía sau di tích ấy.
Đọc bài thơ, tôi không khỏi nghĩ đến “Văn Miếu – Quốc Tử Giám” ở Hà Nội, Việt Nam. Được xây dựng từ năm 1070, Văn Miếu Hà Nội là một biểu tượng quan trọng của truyền thống tôn trọng Khổng Tử, đề cao Nho học, coi trọng việc học và kính trọng người thầy ở Việt Nam. Khổng miếu ở Bắc Kinh và Văn Miếu ở Hà Nội tuy nằm tại hai quốc gia, nhưng cùng mang trong mình sự trân trọng đối với Khổng Tử, giáo dục, nhân tài và đạo làm thầy.
Bắc Kinh Khổng miếu và Văn Miếu Hà Nội tuy ở hai đất nước khác nhau, nhưng có chung một tinh thần văn hóa: tôn Khổng, trọng giáo dục, quý nhân tài, kính người thầy. Vì vậy, Tế Khổng miếu không còn chỉ là nỗi niềm của nhà thơ trước một di tích, mà đã tạo nên tiếng vọng văn hóa vượt qua biên giới.
Nhà thơ lấy kiến trúc làm bức tranh, lấy lịch sử làm nền, đặt cảm nhận cá nhân vào một không gian văn hóa rộng lớn hơn, thể hiện đặc điểm đưa cảnh sắc hội họa vào thơ, góc nhìn độc đáo.
IV. Ngõ Trung Quốc Cường: Ẩn dụ thời gian trong sự biến hình của hình tượng
Ngõ Trung Quốc Cường thể hiện rõ hơn ý thức thơ hiện đại của tập thơ. Nhà thơ đan xen mùa xuân cuối mùa, người già, trẻ nhỏ, chim khách, dây thường xuân và nhiều hình tượng khác, khiến cảnh thực không ngừng chuyển hóa thành hình tượng tâm lý; từ “điều nhìn thấy” đi vào “điều suy nghĩ”, rồi đạt tới “điều thấu ngộ”.
Trong đó, ba chữ “Trung Quốc Cường” được viết “chậm rãi cong mình/ như chiếc lò xo cũ nhão bị nắng hong mềm”, là một hình ảnh giàu sức tưởng tượng. Những chữ vốn bất động trên tường, dưới ngòi bút nhà thơ bỗng có được hình hài của sự sống, như một biểu tượng lịch sử từng đứng thẳng đang từ từ cong xuống trong dòng chảy của năm tháng. Sự “biến hình của hình tượng” này khiến thời gian trừu tượng có được một hình thái có thể cảm nhận.
Câu “ Con chim khách đốm nhón chân bước nhẹ dẫn đường nhưng không dám ngoảnh lại” lại dùng động tác của loài chim để gợi lên tâm trạng con người. Những động từ “nhón chân”, “dẫn đường”, “không dám ngoảnh lại” khiến bức tranh mang tính kịch, đồng thời ẩn chứa sự thận trọng, cô độc và hoang mang khi tìm kiếm dấu vết lịch sử.
Những cách diễn đạt nhân cách hóa như “mùa xuân vốn rất giỏi chơi trốn tìm”, “khép lại cánh cửa mùa nở rộ” lại nối sự phai tàn của mùa xuân với nỗi bất lực của đời người. Đến cuối bài, dây thường xuân “thức dậy” trong tiếng ngâm khe khẽ, khiến bài thơ từ sắc thái hoang lạnh chuyển sang một tia sức sống tuy mong manh nhưng bền bỉ.
Sự nhảy chuyển của hình tượng, sự biến hình của sự vật và khoảng trống cảm xúc khiến bài thơ mang đậm ý thức hiện đại, đồng thời thể hiện đặc điểm sử dụng thủ pháp hiện đại, hàm súc và giàu dư vị.
Kết luận
Nhà thơ Dương Thanh Từ nắm bắt từng chi tiết rất nhạy, dùng ánh mắt của họa sĩ để tổ chức không gian, dùng phương thức của thơ hiện đại để tái cấu trúc hiện thực. Từng viên gạch, mái ngói, từng cánh cửa, bóng cây và một vệt sáng, dưới ngòi bút của bà, đều trở thành chứng nhân của thời gian và sự sống.
Tập thơ Bắc Kinh - Ngân nga ngõ hẻm viết về những phố phường Bắc Kinh, nhưng điều thực sự được chạm tới lại là lịch sử, hơi ấm và linh hồn của một thành phố. Đối với tôi, tác phẩm vừa là một “cẩm nang du hành” tinh tế, vừa là một “người dẫn đường văn học” sống động, dẫn tôi đi qua những con ngõ giữa các câu thơ, tìm kiếm tiếng vọng của năm tháng trong từng viên gạch, mái ngói.
Nhà thơ viết về ngõ hẻm, ngõ hẻm soi chiếu lịch sử; còn điều lịch sử cuối cùng lắng đọng lại, chính là hồn của một thành phố.
24.8-2026
Nguồn: Nhà thơ Tăng Quảng Kiện
