Rời Phượng Hoàng: Điền Nhĩ và quê hương văn chương của ông (phần 2)

“Hay là đợi đến lần sau, khi tôi ra sách mới rồi hãy phỏng vấn, đừng lãng phí một cơ hội quảng bá.” Ngày 24 tháng 9, sau khi bắt máy điện thoại, Điền Nhĩ nói như vậy. Lúc đó, ông đang bận chuẩn bị cho việc giảng dạy trước thềm học kỳ mới.

Nại Thành, nơi dung chứa tất cả những gì thuộc về Điền Nhĩ, đã trở thành một địa danh nổi tiếng trong giới văn học

Cùng với việc các tiểu thuyết của Điền Nhĩ lần lượt ra mắt, một địa danh mang tên Nại Thành dần trở thành cái tên quen thuộc trong giới văn học. Tùy theo nhu cầu của câu truyện mà Điền Nhĩ viết mà quy mô của địa danh này lúc lớn lúc nhỏ: “Có lúc nó là một thành phố, có lúc là một huyện lị, có lúc lại chỉ giống như một thị trấn nhỏ.” Trong tiểu thuyết Sông hồ quanh ta, “Nại Thành là thành phố du lịch. Mỗi khi đến kỳ nghỉ lễ dài ngày, giá phòng ở tất cả các khách sạn đều tăng vọt gấp mấy lần, những phòng có cảnh sông nước dọc bờ sông thậm chí còn tăng lên hơn 1.000 tệ cho một phòng tiêu chuẩn”. Trong Cánh ve, “Nại Thành nhiều mây âm u, mưa nhiều, hiếm khi có những ngày nắng liên tiếp”. Trong Vòng tròn xe buýt, đường phố Nại Thành bẩn thỉu, nhếch nhác. Trên tuyến đường vòng có một tuyến xe buýt chạy theo chiều kim đồng hồ, một tuyến chạy ngược chiều kim đồng hồ. Nại Thành còn có một con đường mang tên Nại Cát. Trong Thiên thể huyền phù, Nại Thành có một cây cầu mang tên “Tả Đạo Phong Bế”, có một trường đại học, một dòng sông mang tên Lạc Khê, và thành phố đang mở rộng về phía Nam...

Dù vị trí địa lý rõ ràng hướng đến vùng Tương Tây, nhưng Nại Thành của Điền Nhĩ khác hẳn Biên Thành trong tác phẩm của Thẩm Tòng Văn. Nơi đây không có những thứ như bến đò kéo dây hay những thứ mang dấu ấn của thời đại xa xưa. Thay vào đó là những thứ “bắt kịp thời đại” như khu nghỉ dưỡng, khu vui chơi giải trí, câu lạc bộ, sòng bạc, cửa hàng bán sản phẩm chăm sóc sức khỏe tình dục, những cuộc hôn nhân chớp nhoáng, tình yêu qua mạng, chụp ảnh khỏa thân, cho vay nặng lãi...

“Đó là một thành phố trong lòng tôi, có thể dung chứa mọi trải nghiệm của tôi, dung chứa những gì đã biết và chưa biết, quá khứ và tương lai. Đó là địa bàn của tôi, ở đây, tôi là người quyết định”, Điền Nhĩ nói.

Ở nơi mà mọi thứ đều do Điền Nhĩ quyết định ấy, số lượng nhân vật xuất hiện và những câu chuyện xảy ra còn nhiều hơn hẳn con đèo giữa hai ngọn núi vô danh trong Y Bát. Bản tính con người cũng không chỉ có cái đẹp; mà còn hơn thế nữa, cái đẹp trong nhân tính thường đan xen với cái ác và nhiều điều khác.

“Không một ai hoàn toàn khỏe mạnh về mặt tâm lý, ít nhất cũng không thể khỏe mạnh suốt cả cuộc đời. Ngòi bút của Điền Nhĩ vừa khéo chạm vào những khía cạnh không lành mạnh ấy. Dưới ngòi bút của ông, không có thiện ác tuyệt đối, không có tốt xấu tuyệt đối… Mọi thứ đều diễn ra một cách tự nhiên  như thể đã được định sẵn”, nhà văn Dư Hoa từng nhận xét về tiểu thuyết của Điền Nhĩ như vậy.

Nhận xét này đặc biệt phù hợp với tiểu thuyết Thiên thể huyền phù. Tác phẩm được đăng lần đầu trên tạp chí Thu Hoạch năm 2013, là một trong những tiểu thuyết dài tiêu biểu của Điền Nhĩ. Cuốn tiểu thuyết này đã giúp ông giành Giải Nhà tiểu thuyết của năm tại Giải thưởng Truyền thông Văn học Hoa ngữ lần thứ 12. Tác phẩm kể về câu chuyện của hai nhân viên cảnh sát hỗ trợ, những người không cam chịu hoàn cảnh trớ trêu của mình. Hai người từng là cộng sự và anh em thân thiết. Sau khi lần lượt rời khỏi đồn cảnh sát, một người trở thành luật sư, người còn lại trở thành kẻ cầm đầu một đường dây chuyên phát thẻ khách sạn. Điền Nhĩ đã đưa sở thích ngắm sao của mình vào nhân vật chính trong tiểu thuyết. Bầu trời đêm đầy sao giúp Phù Khải Minh, một cựu nhân viên cảnh sát hỗ trợ, thoát khỏi trạng thái suy sụp sau khi thất tình; về sau, việc ngắm sao cũng giúp anh trốn tránh những giằng xé trong lòng.

“Ngắm các vì sao, dần dần bạn sẽ cảm thấy tất cả những vì sao đều đang nhìn bạn. Cứ đi theo cảm giác ấy, bạn sẽ nhận ra bản thân chẳng qua chỉ là một hạt bụi trong vũ trụ, đang trôi dạt giữa không gian…” Thông qua nhân vật Phù Khải Minh trong tiểu thuyết, Điền Nhĩ đã nói lên những cảm nhận của mình khi ngắm sao. Lúc này, ông đã chuyển từ việc ngắm sao, ngắm trăng bằng mắt thường trên mái nhà của ông ngày trước sang quan sát bầu trời bằng kính thiên văn. Nhờ ngắm sao và cảm nhận sự bao la của vũ trụ, Điền Nhĩ cảm thấy cuộc đời, cũng như những giải thưởng mà mình liên tiếp nhận được, đều trở nên vô cùng nhỏ bé.

Đối thoại

Điền Nhĩ: Không thể tùy tiện gắn nhãn thiện ác, trắng đen cho nhân vật

Tiêu Tương Thần Báo: Ông từng có cơ hội đến Thượng Hải nhưng đã không đi. Sau khi Đại học Quảng Tây gửi lời mời, ông lại rời Phượng Hoàng. Điều gì đã khiến ông đưa ra lựa chọn ấy? Xét về khí chất, thì thành phố Nam Ninh có điểm nào tương đồng với Nại Thành không?

Điền Nhĩ: Việc chuyển đến đây thực sự là một chuyện nằm ngoài dự tính. Năm 2011, tôi đến đây để hỗ trợ thầy Đông Tây một số công việc. Việc này diễn ra ngắt quãng trong khoảng hai, ba năm. Có lần, trong lúc uống rượu, thầy ấy hỏi tôi có muốn chuyển đến đây không. Tôi nói rằng nếu có cơ hội thì đến cũng tốt. Đó chỉ là lời nói xã giao trên bàn rượu, tôi không coi là thật. Nhưng khoảng một năm sau, thầy Đông Tây bất ngờ gọi điện cho tôi, nói rằng thủ tục điều chuyển phía bên đó (Đại học Quảng Tây) đã hoàn tất xong xuôi cả rồi, bảo tôi lo liệu các giấy tờ cần thiết. Thế là tôi cứ ngơ ngơ ngác ngác mà chuyển đến đây. Tôi tin rằng mọi chuyện đều đã có sự an bài. Tất nhiên, khi ấy tôi đã gần 40 tuổi, cũng muốn bôn ba bên ngoài, bằng không thì cả đời này sẽ chỉ ở lại quê nhà?

Từ lúc lần đầu đến Nam Ninh làm việc cho đến nay đã ngót nghét mười năm. Đương nhiên, tôi đã hoàn toàn thích nghi với nơi này. Vào mùa đông, cha mẹ tôi cũng đến đây tránh rét. Họ rất thích Đại học Quảng Tây, một nơi rộng lớn và thoáng đãng, hoàn toàn trái ngược với sự chật chội của trấn Phượng Hoàng. Các đồng nghiệp thường đùa rằng cha tôi mới giống một giáo sư đại học đã nghỉ hưu, còn tôi chỉ là cậu con trai ngốc nghếch ăn nhờ ở đậu ở đây.

Tiêu Tương Thần Báo: Nhân vật chính trong tiểu thuyết của ông phần lớn là cảnh sát hỗ trợ, người thất nghiệp, lưu manh, phụ nữ lầm lỡ… những người thường bị xem là thuộc tầng lớp đáy hoặc đứng bên lề xã hội. Ông nhìn nhận thế nào về hai nhãn “bên lề” và “tầng lớp đáy” gắn với họ?

Điền Nhĩ: Thực ra, tôi đã viết về một số người cam tâm tình nguyện sống ở tầng lớp đáy. Phần lớn họ đều có một chút năng lực, hiểu rõ cuộc sống nhưng vẫn yêu đời. Ngày nào họ cũng làm cho cuộc sống trở nên náo nhiệt, khiến cuộc sống ở tầng lớp đáy xã hội của mình trở  nên đủ đầy và sinh động.

Tiêu Tương Thần Báo: Nhân vật trong tiểu thuyết của ông phần lớn có kết cục bi kịch, thế nhưng khi đọc những câu chuyện bi thương ấy, độc giả lại thường bật cười trước lối kể hài hước, thú vị. Ngoài đời, khi uống rượu cùng bạn bè, dường như ông cũng thích kể chuyện cười. Khi phê bình tác phẩm của ông, Tiến sĩ văn học trường Đại học Phục Đán – ông Tạ Hữu Thuận, cũng từng nhắc đến tính cách thích vui đùa của ông. Khiếu hài hước, hay nói cách khác là tinh thần thích đùa vui ấy, được hình thành như thế nào? Nó có liên quan đến những trải nghiệm trong cuộc đời ông không?

Điền Nhĩ: Đúng là tôi thích kể chuyện cười khi uống rượu. Đôi khi tâm trạng tốt, lại có bạn bè xung quanh hưởng ứng, tôi có thể khiến câu nào mình nói ra cũng gây cười,  vừa mở miệng là khiến người ta phải bật cười nghiêng ngả. Ở Nam Ninh có mấy người bạn nói chuyện rất duyên và dí dỏm, chẳng hạn như Đông Tây, Hồ Hồng Nhất và Phàm Nhất Bình. Ở bên họ, chúng tôi lúc nào cũng có vô số chuyện để đùa vui. Có lẽ đó cũng là năng lực nghề nghiệp của nhà văn chúng tôi. Tôi tin rằng bất kỳ câu nói nào cũng đều có thể được diễn đạt một cách thật hấp dẫn. Dù trong tiểu thuyết không nhất thiết phải dùng đến, nhưng con người cần có năng lực ấy. Hiện nay, khi giảng dạy cho sinh viên chuyên ngành sân khấu và điện ảnh, tôi cũng đặc biệt nhấn mạnh điều này: thế nào là một lời thoại hấp dẫn, và phải rèn luyện như thế nào mới có thể viết ra những lời thoại như vậy.

Tiêu Tương Thần Báo: Nhân vật trong tiểu thuyết của ông thường không có ranh giới thiện ác rõ ràng. Cách khắc họa tinh tế này giúp nhân vật trở nên đa chiều, chân thực và đáng tin cậy. Trong quá trình sáng tác, có nhân vật nào mà sau này ông cảm thấy mình đã không thể kiểm soát được không?

Điền Nhĩ: Con người thực ra khá phức tạp. Ai cũng có  tính cách tương đối ổn định, nhưng đôi khi cũng đưa ra những lựa chọn chẳng khắc nào đột biến gen. Vì vậy, tôi nghĩ rằng khi Thẩm Tòng Văn nói phải viết sao cho sát với con người, có lẽ ông cũng cho rằng không thể tùy tiện gắn nhãn thiện ác, trắng đen cho nhân vật. Trong quá trình sáng tác của tôi, điều bất ngờ lớn nhất có lẽ chính là nhân vật chính Phù Khải Minh trong Thiên thể huyền phù. Tính cách vừa chính vừa tà của anh ta đã hình thành và dần ổn định trong quá trình mất kiểm soát.

Tiêu Tương Thần Báo: Chúng ta thường thấy các nhà văn và nhà biên kịch thuộc thế hệ trước, khi giới thiệu một tác phẩm nào đó thường nhắc đến việc họ từng đi trải nghiệm cuộc sống. Ông đã bao giờ chủ động trải nghiệm một cuộc sống nào đó để phục vụ cho tác phẩm của mình chưa? Cảm hứng và chất liệu sáng tác của ông thường đến từ đâu?

Điền Nhĩ: Tôi cho rằng bản thân mình vốn đang sống ngay trong đời sống thực rồi, nhưng tôi cũng cảm thấy việc chủ động đi trải nghiệm là cần thiết. Chỉ có điều, việc này rất khó. Năm xưa, khi viết Thiên thể huyền phù, nếu không có trải nghiệm làm việc tại đồn cảnh sát cơ sở, tôi đã không thể viết nên tác phẩm chất lượng như vậy. Khi ấy, tôi không đến đó để trải nghiệm cuộc sống, mà chỉ đơn giản là tìm một công việc để mưu sinh. Những người xung quanh cũng không biết tôi viết văn, nên họ kể với tôi mọi chuyện mà chẳng hề kiêng dè. Tất cả cứ thế diễn ra một cách tự nhiên.

Những gì được viết ra từ trải nghiệm trực tiếp hoặc những gì bản thân từng nghe kể chắc chắn có chiều sâu và chất lượng hơn nhiều so với những thứ hoàn toàn do tưởng tượng mà ra. Bây giờ, nếu muốn trải nghiệm một kiểu cuộc sống hay một nghề nghiệp nào đó, tôi không thể có được sự tự nhiên như thời còn thất nghiệp, lang thang khắp các ngõ hẻm năm xưa. Hiện tại, tôi chủ yếu chắt lọc trải nghiệm từ ngay trong đời sống. Còn sau này, làm thế nào để biến trải nghiệm thành cuộc sống chính là điểm khó khăn về mặt kỹ thuật mà tôi đang nỗ lực tìm cách giải quyết.

Tiêu Tương Thần Báo: Ông từng nói “Y Bát” là một trở ngại đối với mình, luôn nhắc nhở ông rằng mình chưa đi được xa hơn so với điểm khởi đầu. Bây giờ ông vẫn nghĩ như vậy chứ? Sự mộc mạc và tốt đẹp của các nhân vật trong “Y Bát” rất khó tìm thấy trong những tiểu thuyết về sau của ông. Điều gì đã dẫn đến sự thay đổi ấy?

Điền Nhĩ: Đúng vậy. Có ai đã đi qua nửa đời người mà vẫn giữ nguyên dáng vẻ thuở thiếu niên? Có mấy ai mà khi trưởng thành, thậm chí già đi, mà vẫn giữ được tâm thế và trạng thái như chim ưng sẵn sàng dang cánh thử sức? Tôi chưa bao giờ cảm thấy mình đi quá xa, cũng chưa bao giờ nghĩ rằng quê người và quê nhà cách xa nhau.