Rời Phượng Hoàng: Điền Nhĩ và quê hương văn chương của ông (phần 1)

“Hay là đợi đến lần sau, khi tôi ra sách mới rồi hãy phỏng vấn, đừng lãng phí một cơ hội quảng bá.” Ngày 24 tháng 9, sau khi bắt máy điện thoại, Điền Nhĩ nói như vậy. Lúc đó, ông đang bận chuẩn bị cho việc giảng dạy trước thềm học kỳ mới.

Nhà văn hiện đang giảng dạy tại Đại học Quảng Tây này, từng làm nghề bán điều hòa. Trông ông có vẻ thật thà hoặc nói là hơi vụng về, nhưng thực ra lại rất biết tính toán. Bởi bộ Tuyển tập tác phẩm Điền Nhĩ do Nhà xuất bản Văn nghệ Thượng Hải phát hành vào tháng 8 là tập hợp những tác phẩm cũ để xuất bản thành sách, nên ông không xem đó là sách mới.

Sự tính toán ấy còn thể hiện trong cách ông thiết kế kết cấu và sắp xếp ngôn từ của tiểu thuyết. Rõ ràng, tiểu thuyết của ông có đề cập đến những nỗi đau trong cuộc sống và sinh mệnh, vậy mà ông vẫn có cách làm cho độc giả bật cười – Đó chính là sức hấp dẫn trong các tác phẩm của Điền Nhĩ.

Rời quê hương Phượng Hoàng rồi trở về, liệu có mấy ai đã đi qua nửa đời người mà vẫn giữ nguyên dáng vẻ thuở thiếu niên?

Tác phẩm thời kỳ đầu Y Bát tiếp nối nỗi hoài hương trong sáng tác của Thẩm Tòng Văn

Từ năm 2000, vào tháng Giêng âm lịch hằng năm, Điền Nhĩ đều có một “hoạt động truyền thống” khác hẳn với mọi người: đến trước mộ Thẩm Tòng Văn trên núi Thính Đào, bên bờ sông Đà, để đốt một xấp tiền vàng mã. Thật trùng hợp là vào ngày mùng 3 tháng Giêng năm 2000, tức một ngày sau khi đến núi Thính Đào đốt vàng mã cho Thẩm Tòng Văn, ông nhận được tạp chí Hoa Khê gửi từ Quý Châu. Trên tạp chí có đăng truyện ngắn Râu mà ông đã gửi bản thảo từ nửa năm trước.

Râu là tác phẩm mà chính ông cho rằng mình viết dở tệ. Truyện kể về một nam sinh đã bước vào tuổi dậy thì nhưng vẫn chưa mọc râu. Gần như toàn bộ quãng thời gian thanh xuân của cậu đều dành cho việc tìm cách mọc râu. Cậu thích cô bạn ngồi cùng bàn, nhưng khi tỏ tình lại bị từ chối chỉ vì cậu chưa có râu, trông chưa đủ chín chắn.

Cũng giống như cậu nam sinh một lòng một dạ mong mọc râu ấy, Điền Nhĩ, người đã viết lách được nhiều năm và bước sang thiên niên kỷ mới, cũng mong các tác phẩm của mình có thể được đăng tải.

Dẫu  Râu còn non nớt và sơ sài, nhưng dù sao đó cũng là bước đột phá đầu tiên của Điền Nhĩ sau nhiều năm cầm bút. Sang  tháng thứ hai sau khi Râu được đăng, để tiếp tục giành được những thành quả mới, Điền Nhĩ đã viết xong truyện ngắn Y Bát, một tác phẩm mà ông bắt đầu ấp ủ từ thời học cao đẳng.

Y Bát cũng là truyện ngắn, nhưng dài hơn Râu đôi chút. Nguyên mẫu của nhân vật chính là một người bạn học cùng trường cao đẳng với ông. Cha của người bạn này là một đạo sĩ. Sau này, người bạn ấy trở thành kiến trúc sư. Nhưng trong Y Bát, với tư cách là một tác phẩm hư cấu, Điền Nhĩ lại để người bạn học này sau khi tốt nghiệp đại học tiếp nối y bát của cha, trở thành một đạo sĩ.

Sau khi trở thành đạo sĩ, nghi lễ đầu tiên mà nhân vật chính thực hiện lại là làm lễ cho người cha đột ngột qua đời. Vừa làm đạo sĩ, vừa làm một người con hiếu thảo, đó là một chuyện trái với lẽ thường, nhưng Điền Nhĩ vẫn để nhân vật làm như vậy. Đến nửa đêm, trong lúc túc trực bên linh cữu cha, người con hiếu thảo khoác đạo bào, cất tiếng hát khúc “Thám vong giả” : “Nhất tham vong giả vãng Tây hành, Diêm Ma nhất đáo bất dung tình…” Điệu hát trong trẻo, sáng rõ, mà cũng uyển chuyển và bi thương.

Nhà phê bình Lý Kính Trạch cho rằng trong Y Bát chất chứa nỗi hoài hương về miền quê Trung Quốc kiểu Thẩm Tòng Văn. Khi Y Bát, tác phẩm tiếp nối nỗi hoài hương ấy ra đời, thì việc kinh doanh mảng du lịch ở Phượng Hoàng nơi Điền Nhĩ và Thẩm Tòng Văn từng sống, vẫn chưa thực sự “khởi sắc”. Khu Phượng Hoàng Cổ Trấn vẫn được người dân địa phương gọi là phố cũ. Những ngôi nhà trên phố cũ, ít nhất là bị Điền Nhĩ cho rằng là nơi không thích hợp để sinh sống nhất.

Đó là đêm ngay trước khi Phượng Hoàng trở thành điểm du lịch nổi tiếng. Gia đình Điền Nhĩ sống trên một sườn đồi ở rìa thành phố, cách khu phố cổ một đoạn. Khi ấy, Phượng Hoàng về đêm không có nhiều ánh đèn. Nhờ không bị “ô nhiễm” ánh sáng, nên mái bằng trên nóc nhà ông rất thích hợp để ngắm sao và ngắm trăng.

Vào mùa hè, Điền Nhĩ thường ngủ trên mái bằng ấy, ngắm sao và trăng. Trong Y Bát, ông đã đưa một số cảm nhận của bản thân khi ngắm trăng vào nhân vật chính của tiểu thuyết: “Lý Khả nhìn thấy mặt trăng rõ hơn một chút. Ánh sáng của nó dường như phủ lên mặt đất một lớp kén trắng trên mặt đất, mang đến cho anh cảm giác bình yên chưa từng có, tựa như đang vuốt ve anh ở nơi dịu dàng nhất trong tâm hồn.”

Sau khi dòng người và dòng vốn đổ vào Phượng Hoàng, những người trong cuộc đời của Điền Nhĩ đều thay đổi

Mặc dù Râu được viết và đăng tải trước, nhưng Điền Nhĩ vẫn xem Y Bát mới thực sự là truyện ngắn đầu tiên mà ông nghiêm túc sáng tác.

Sau khi viết xong Y Bát, ông đưa cho một người bạn học xem. Người bạn ấy đọc xong rồi nói rằng cuốn tiểu thuyết chẳng liên quan gì đến mình. Từ khi viết Y Bát, Điền Nhĩ đã thành thạo cách biến những chất liệu lấy trong đời sống thành tiểu thuyết. Chỉ là Y Bát và các tác phẩm mà ông sáng tác vào thời điểm ấy lại không gặp được may mắn như Râu. Chúng được gửi đến nhiều tạp chí khác nhau nhưng đều không được để mắt đến. Không cam lòng để Y Bát bị lạnh nhạt như vậy, Điền Nhĩ thậm chí còn tự bỏ tiền túi trả phí đăng bài để tác phẩm được xuất bản trên một ấn phẩm nội bộ của Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Châu tự trị Tương Tây.

Những năm tháng Y Bát bị lạnh nhạt cũng chính là thời kỳ du lịch Phượng Hoàng đang ngày càng khởi sắc. Dòng người và nguồn vốn bắt đầu đổ vào Phượng Hoàng cũng như Cát Thủ, thủ phủ của Châu tự trị Tương Tây gần đó. Điền Nhĩ vừa bán điều hòa tại cửa hàng điện máy trên đường Văn Nghệ ở Cát Thủ và vừa viết tiểu thuyết. Vào mùa cao điểm bán điều hòa, ông cởi trần, chỉ huy công nhân lắp đặt. Sau khi làm việc cả ngày, ông lại cùng những người thợ lắp đặt đến các quán ăn bình dân ven đường uống rượu, tán gẫu. Đến mùa thấp điểm, dù ngại đến mấy, ông vẫn phải đến từng khách sạn đã mua điều hòa của mình để thúc giục thanh toán nốt số tiền còn nợ.

Tuy làm nghề kinh doanh điều hòa, nhưng ông cũng có thể khéo mồm khéo miệng, thuyết phục khách hàng chi tiền như những người cùng nghề khác, cũng có thể hòa đồng với những người thợ lắp đặt và vận chuyển. Thế nhưng điều ông yêu thích nhất vẫn là ở nhà đọc sách và viết lách. Thậm chí, ông còn muốn học cả tranh khắc in. Ông rất thích nghệ thuật tranh khắc in, và trong ngôi nhà ở Phượng Hoàng có hàng nghìn cuốn sách. Từng có lúc ông muốn tìm một người bạn biết làm tranh khắc in để làm tem sách riêng cho bộ sưu tập mình.

“Nếu học tranh khắc in, tôi thích làm tỉ mỉ từng chút một. Nếu kỹ thuật khắc chưa tốt thì bù đắp bằng sự kiên nhẫn”, Điền Nhĩ nói. Cuối cùng, ông không thực sự đi học tranh khắc in, nhưng thái độ làm việc tỉ mỉ từng chút một ấy đã được ông vận dụng vào việc sáng tác tiểu thuyết.

Trước khi Y Bát cuối cùng cũng được biên tập viên của tạp chí “Thu Hoạch” chú ý tới vào năm 2005, Điền Nhĩ từng nuôi gà chọi, bán điều hòa, làm biên tập viên trong một thời gian ngắn tại một tờ báo nhỏ, rồi còn viết tài liệu tuyên truyền cho một đồn cảnh sát. Trong quá trình chuyển đổi giữa những thân phận ấy, Cát Thủ và Phượng Hoàng nơi ông làm việc và sinh sống đều đang thay đổi nhanh chóng dưới tác động của dòng vốn. Phượng Hoàng cổ trấn, nơi ông từng cho là không thích hợp để sinh sống, nay đã trở thành cổ trấn khiến du khách đổ xô tìm đến. Người dì cả của ông, người trông coi ngôi nhà tổ trong khu cổ trấn để bán rau dưa muối, nhất quyêt skhông cho thuê nhà, nay bị người thân cô lập. Người chạy xe ba gác từng chở điều hòa cho ông, sau khi kiếm được một khoản tiền bằng cách trộm cắp lẫn lừa đảo, đã đổi sang chiếc xe tải nhỏ để chở hàng. Một người đồng nghiệp cũ từng làm cùng ông ở tờ báo nhỏ lúc trước thì khi mở tiệm massage chân, lúc mở công ty quảng cáo, rồi lại hợp tác kinh doanh với người Hồng Kông… Một số người quen trong cuộc đời của Điền Nhĩ cứ như những nhà ảo thuật vậy. Chỉ cần phất tấm vải đen trong tay là họ đã đổi sang một thân phận khác.

Bản thân Điền Nhĩ cũng đổi sang một thân phận mới. Sau khi Y Bát được đăng trên tạp chí danh tiếng Thu Hoạch, hiệu ứng mang lại chẳng khác nào câu “một người đắc đạo, gà chó cũng lên trời”. Những tiểu thuyết ông từng viết trước đây nhưng chưa thể xuất bản đều lần lượt được đăng tải trong hai năm tiếp theo. Đến năm 2007, sau khi tác phẩm Một mình treo đèn kết hoa được xuất bản và giành được Giải thưởng Văn học Lỗ Tấn, Phượng Hoàng đã sắp xếp cho Điền Nhĩ một công việc chính thức.