PHÁT TRIỂN VĂN HÓA ĐỌC TRONG BỐI CẢNH KỶ NGUYÊN CÔNG NGHỆ SỐ - CƠ HỘI HAY THÁCH THỨC?

Dịch giả Nguyễn Lệ Chi -Giám đốc Công ty Cổ phần Văn hóa Chi (bài viết cho Hội thảo khoa học cấp khoa, trường Đại học Văn hóa Tp.Hồ Chí Minh ngày 17/4/2026)

Bối cảnh kỷ nguyên công nghệ số đang diễn ra ráo riết, gấp rút từng ngày ở Việt Nam và toàn thế giới, đẩy những người làm xuất bản bước vào một thách thức mới cần đối mặt.

Bỏ nghề hay đi tiếp? 

Đây là câu hỏi tự vấn mà tôi tin rằng phần lớn những người làm xuất bản luôn phải suy nghĩ, trăn trở từ vài năm trở lại đây. Sự phát triển mạnh mẽ của khoa học kỹ thuật cùng những ứng dụng thiết thực của chúng vào cuộc sống đang ngày càng được dân chúng yêu thích và sử dụng rộng rãi, kéo theo những lợi ích và cả hậu quả chưa thể kiểm soát.

Trong suốt thời gian đại dịch Covid-19 (1/2020-2023), người đọc Việt Nam và các nước đã dần thích ứng rộng rãi hơn với việc đọc các ấn phẩm điện tử thay thế cho các ấn phẩm đọc giấy truyền thống. Xuất phát từ việc xây dựng một thói quen bất đắc dĩ phát sinh từ hoàn cảnh bất khả kháng, người đọc các nước, đặc biệt là giới trẻ giờ đây đã hình thành được thói quen đọc trực tuyến, yêu thích sử dụng các ấn phẩm online. Việc học tập, giảng dạy và làm việc, họp hành trực tuyến cũng được hình thành và trở thành thông dụng tại nhiều đơn vị, cơ quan, kể cả thuộc nhà nước hay tư nhân. 

Điều này đồng nghĩa với việc nhiều ấn phẩm văn hóa đọc truyền thống giảm sút số lượng người mua. Thói quen đọc truyền thống bị phá vỡ, sụt giảm bởi những tiện ích của phương pháp tiêu dùng mới. Giờ đây chỉ bằng một nút bấm chuột, người ta có thể dễ dàng tiếp cận hàng trăm hàng triệu ấn phẩm đọc đa dạng ở trên mạng với chi phí cực rẻ, thậm chí còn miễn phí. Nhiều người thậm chí nhân danh việc chia sẻ văn hóa đọc để lan truyền, chia sẻ vô tội vạ các ấn bản đọc điện tử, hồn nhiên vi phạm bản quyền của vô số đơn vị xuất bản, gây nên những thiệt hại kinh tế không thể đong đếm được. 

Bên cạnh việc bị tùy ý scan sách bản quyền, chuyển file dịch hoặc đọc tự động bởi các phần mềm AI, nhiều người dân vô ý thức đã vô tình hoặc cố ý hình thành nên thói quen xấu rất nguy hiểm: vi phạm bản quyền dưới danh nghĩa lan tỏa văn hóa đọc. Thậm chí nhiều nhóm kín trên các trang mạng còn tận dụng sự phát triển của công nghệ để “thuổng” các ấn phẩm văn hóa đọc có bản quyền của người khác thành của mình, kinh doanh trái phép với giá rất rẻ. 

Nhiều đơn vị xuất bản Việt trong đó có công ty sách của tôi chắc chắn thấy bất lực trước tình hình này. Việc sụt giảm kinh doanh đã khiến không ít đơn vị xuất bản phải co hẹp phạm vi kinh doanh, đóng bớt cửa hàng sách, trả mặt bằng, thậm chí bán tài sản bất động sản, dự định chuyển sang những ngành khác.
 

Đi tiếp bằng cách nào?
Làm thế nào để có thể tiếp tục sống được bằng nghề làm sách truyền thống trong thời buổi hiện nay? Liệu có thể tận dụng được những tiện ích của khoa học kỹ thuật, của công nghệ số để vừa tiếp tục lan tỏa được văn hóa đọc, vừa bảo vệ được quyền lợi của các đơn vị xuất bản, tiếp tục có thu nhập tốt để nuôi đội ngũ hay không?

Câu trả lời là “Có thể”, tuy nhiên cần phải đầu tư xây dựng một hệ thống bảo vệ vững chắc bằng cả hành lang pháp lý, tiền bạc vật chất và kỹ thuật công nghệ. Bởi chỉ khi bảo vệ được quyền lợi của chính mình, thực sự sống được bằng nghề, những người làm xuất bản mới có thể “đủ sức”, “đủ lực”, “đủ an tâm” tiếp tục sản xuất ra các ấn phẩm đọc chất lượng, cùng tiếp tục lan tỏa văn hóa đọc trong cộng đồng một cách trọn vẹn nhất. 

Trước hết các cơ quan chức năng cần đưa ra một hành lang pháp lý đủ mạnh trong việc phòng chống và xử phạt nghiêm minh những vi phạm bản quyền ấn phẩm đọc trên không gian mạng, đem lại sự an toàn bảo vệ cho các đơn vị làm sách. Việc bảo vệ này cần thay đổi từ vị trí bị động như trước kia (đơn vị nào đó phát hiện ra sách mình bị làm lậu trên không gian mạng, gửi đơn kiện tụng, tố cáo..., cơ quan chức năng mới vào cuộc điều tra, tìm kiếm chứng cứ, nhắc nhở, răn đe...) sang vị trí chủ động (chủ động tận dụng công nghệ mới để rà quét tự động trên mạng các ấn bản đọc không bản quyền, tự động xóa và khóa trang, khóa các group mua bán, sử dụng trái phép các ấn phẩm đọc lậu, không bản quyền...).

Các cơ quan chức năng có thể khuyến khích người dân tố giác các trang, nhóm... trên mạng đã vi phạm bản quyền các ấn phẩm đọc. Từ đó đưa ra các hình thức răn đe, xử lý với cấp độ tăng dần như nhắc nhở, yêu cầu xóa các ấn phẩm không bản quyền, phạt tiền, khóa trang, lập biên bản hành chính, ghi án tích, thậm chí xử lý hình sự nếu vi phạm quá nhiều dẫn tới thiệt hại quá lớn cho các đơn vị xuất bản. Chỉ có như vậy ý thức về việc đọc có bản quyền mới được nâng cao trong cộng đồng.

Việc tận dụng công nghệ trên không gian mạng để bảo vệ các đơn vị làm sách có bản quyền chỉ có thể thực hiện được theo quy mô lớn và lâu dài bởi các cơ quan Nhà nước. Nếu các đơn vị làm sách tự thực hiện nhỏ lẻ sẽ rất khó đem lại kết quả như mong muốn.

Song song với việc được rào cản pháp lý và công nghệ của Nhà nước và của các cơ quan chức năng thuộc ngành Xuất bản bảo vệ, các đơn vị xuất bản Việt cũng cần được theo học các lớp tập huấn về nghiệp vụ kỹ thuật, về công nghệ số... do các đơn vị chuyên môn hướng dẫn. Điều này vừa giúp các đơn vị xuất bản hiểu rõ hơn về tầm quan trọng của việc chuyển đổi số là xu hướng tất yếu, vừa nghiêm túc thực hiện chúng sao cho mang lại hiệu quả kinh tế nhất.

Việc nâng cao dân trí cho người dân, giúp người dân trong cộng đồng hiểu rõ được khái niệm và các hình thức vi phạm bản quyền, từ đó nâng cao ý thức tự giác bảo vệ bản quyền, sử dụng các sản phẩm văn hóa đọc một cách văn minh và có ý thức xã hội nhất... cũng cần đặc biệt được quan tâm ở nước ta. 

Việc phát triển văn hóa đọc trong bối cảnh kỷ nguyên công nghệ số tại nước ta vừa là cơ hội lớn cũng vừa là một thách thức rất lớn đối với các đơn vị xuất bản. Bởi việc có tiếp tục tồn tại trong ngành được hay không sẽ hoàn toàn phụ thuộc vào việc các đơn vị xuất bản có “chuyển mình” được kịp thời và nhanh chóng vào dòng chảy công nghệ số hay không. Trong quá trình “chuyển mình” đó, chỉ khi được trang bị công nghệ tốt, hiện đại, kịp thời, các đơn vị xuất bản Việt mới có thể tự tin tiếp tục sản xuất, đứng vững trong dòng chảy vào thị trường, mới có thể cạnh tranh lại với các đơn vị xuất bản trong khu vực và quốc tế.

Học hỏi từ nước bạn

Nhìn sang Trung Quốc-nước láng giềng cùng chung chế độ xã hội chủ nghĩa như chúng ta, họ đã rất thành công trong việc tận dụng khoa học kỹ thuật vào trong nhiều khâu từ việc sản xuất, giới thiệu quảng bá sản phẩm, tạo ra các sản phẩm đọc điện tử, lan tỏa văn hóa đọc... Theo đó, các đơn vị xuất bản Trung Quốc dưới hình thức quản lý tập trung, thống nhất bởi các tập đoàn xuất bản lớn mạnh theo từng tỉnh thành, được nhà nước Trung Quốc thống nhất quản lý và hỗ trợ tối đa đã bắt kịp nhanh chóng theo dòng chảy phát triển của công nghệ số. Việc tận dụng AI, các phần mềm công nghệ... để tạo ra những người dẫn chương trình tự động đầy thu hút giới thiệu thông tin, các clip ngắn giới thiệu sách, các audio books do phần mềm tự đọc, các buổi họp trực tuyến lôi cuốn và dễ hiểu bởi sự trợ sức của phần mềm dịch đa chứng năng, các con rô bốt tự động tại các hội sách, tủ bán sách tự động... đã khiến người đọc nước này thực sự thấy cuốn hút và thích thú. Từ đó thói quen đọc sách và lan tỏa văn hóa đọc chắc chắn được duy trì và lan tỏa rộng rãi trong cộng đồng.

Tất nhiên việc xây dựng hành lang pháp lý bảo hộ người làm sách cũng được các nhà thực thi pháp luật của Trung Quốc đặc biệt coi trọng.

Theo Luật bản quyền Trung Quốc, nếu phát hiện vi phạm bản quyền sách, bạn có thể khiếu nại với Cục Quản lý Bản quyền Quốc gia hoặc Đội Thi hành Luật Thị trường Văn hóa tại nước này. Các hình phạt bao gồm xử phạt hành chính (chấm dứt vi phạm, tịch thu sách giả sách lậu hoặc các công cụ, dụng cụ, thiết bị... thực hiện hành vi sản xuất, phá tán sách giả, sách lậu...,  phạt tiền), bồi thường dân sự và trách nhiệm hình sự. Đối với các trường hợp nghiêm trọng, như giao dịch kinh doanh bất hợp pháp vượt quá 50.000 RMB (190 triệu VNĐ), kẻ vi phạm có thể bị phạt tiền gấp đôi hoặc tối đa là gấp 5 lần số tiền vi phạm 250.000 RMB (950 triệu VNĐ). Các trường hợp cực kỳ nghiêm trọng với số tiền lớn hơn có thể dẫn đến truy tố hình sự với thời hạn không quá 7 năm, hoặc tạm giam.

Các chủ sở hữu bản quyền có thể yêu cầu bên vi phạm bồi thường dân sự bằng hình thức khởi kiện, yêu cầu chấm dứt hành vi vi phạm, khắc phục hậu quả, lời xin lỗi công khai và bồi thường thiệt hại. Mức bồi thường có thể được tính toán dựa trên thiệt hại thực tế, lợi nhuận thu được do vi phạm bản quyền, hoặc thiệt hại theo quy định của pháp luật (tối đa 5 triệu RMB, tương đương 19 tỷ VNĐ).

Báo chí Bắc Kinh cũng từng đăng tải rõ về các hành vi sau trở thành cơ sở xác định cấu thành hành vi vi phạm bản quyền, trong đó bao gồm cả việc "chia sẻ" các liên kết đến sách lậu. Theo đó, các hành vi vi phạm bao gồm: Xuất bản, in ấn hoặc bán trái phép các tác phẩm viết của người khác. Phát tán trái phép các tác phẩm của người khác trên mạng. Sản xuất và bán sách lậu được quét hoặc ở dạng điện tử.

Các cơ quan chức năng của nước này cũng khuyến cáo khi người/đơn vị phát hiện ra sản phẩm của mình bị vi phạm bản quyền, hãy thu thập các bằng chứng quan trọng như: Lưu giữ các bằng chứng như tác phẩm vi phạm bản quyền, hóa đơn mua hàng (hóa đơn, ảnh chụp màn hình giao dịch), đường dẫn web và thông tin về người vi phạm... Đồng thời các cơ quan này cũng khuyến nghị nên có các biện pháp pháp lý thẳng tay đối việc các trường hợp nghiêm trọng bằng cách báo cáo trực tiếp vụ việc cho cơ quan công an địa phương hoặc khởi kiện trực tiếp tại tòa án nhân dân…